Weten wat er écht speelt
Cultuuronderzoek geeft antwoorden op weerbarstige vragen
Staat de samenwerking in je team onder druk, maar weet je niet waar het aan ligt? Verstoren diepe, niet-functionele patronen de dynamiek op jouw school? Met een cultuuronderzoek kijk je met een open en onafhankelijke blik naar wat er onder de oppervlakte leeft in jouw organisatie.
“Cultuuronderzoeken zijn eigenlijk altijd complex”, vertelt Gijs Bouwer. Samen met Bastiaan Smits deed hij de afgelopen jaren voor B&T al veel cultuuronderzoeken bij allerlei verschillende onderwijsorganisaties. “We komen op plekken waar mensen elkaar verwijten maken en elkaar de schuld geven. Stellingen zijn ingenomen en mensen graven zich in. Vaak zijn er ook collega’s ziek thuis of dreigen mensen met vertrek. Iedereen staat in een overlevingsstand en er lijkt weinig perspectief op herstel. Het zit vast.”
Taal en duiding
Om boven water te krijgen wat er in zo’n situatie allemaal aan de hand is, kan een cultuuronderzoek uitkomst bieden. Dat is een onafhankelijk onderzoek naar de geleefde werkelijkheid binnen een organisatie, legt Gijs uit: “We kijken naar hoe mensen met elkaar samenwerken, welke niet-functionele patronen zijn ontstaan en hoe ongeschreven regels, rollen en gewoonten op elkaar inwerken. Tegelijkertijd hebben we ook oog voor de kwaliteiten van het team en de school en bevragen we de mensen daar ook op. Waar zijn ze trots op?”
“Een cultuuronderzoek geeft taal en duiding aan wat vaak wel wordt gevoeld, maar moeilijk benoembaar is”, vult Bastiaan aan. “Je krijgt een verrijkt beeld vanuit meerdere perspectieven, maar we geven ook praktisch hanteerbare aanbevelingen voor herstel en ontwikkeling. Zodat je weer verder kunt.”
Belevingsonderzoek
De aanleiding voor een onderzoek kan van alles zijn, maar het gaat vaak over verstoorde relaties, waardoor er een wij-zij-gevoel in de organisatie is ontstaan, zegt Gijs: “Dat kan binnen het team zelf zijn, maar ook tussen team en schoolleiding. Vaak staat de samenwerking onder druk, of komen problemen uit het verleden ineens naar boven, wat ten koste gaat van de professionaliteit in het team.” Een enkele keer is de situatie nog erger. Bastiaan: “Soms zijn er beschuldigingen van fraude, anonieme brieven, wordt een werkcultuur door meerdere mensen als heel onveilig ervaren of wordt gesproken over grensoverschrijdend gedrag.”
In zo’n situatie heeft een bestuurder of directeur allerlei vragen die lastig te beantwoorden zijn. Bastiaan: “Je wilt dan weten wat er speelt in de onderstroom en wat voor impact dat heeft. Een cultuuronderzoek is een manier om daar een geobjectiveerd beeld van te krijgen. Maar wij doen geen feitenonderzoek; een cultuuronderzoek is een belevingsonderzoek. We wijzen ook geen schuldige aan, maar brengen verschillende perspectieven in beeld. Er is niet één waarheid.”
Niet in oplossingen denken
Al snel na het eerste telefoontje volgt een persoonlijk gesprek met de opdrachtgever. Bastiaan: “Daarin proberen we vertrouwen te geven en te krijgen. Want wat er ook speelt, het ligt eigenlijk altijd gevoelig. Juist daarom is het ook belangrijk om het onderzoeksvoorstel met de opdrachtgever te ontwerpen en samen een duidelijke hoofdvraag en deelvragen te formuleren. Anders ontbreekt het fundament voor het onderzoek.”
Een andere voorwaarde voor een succesvolle start van een cultuuronderzoek is dat de opdrachtgever bereid is niet meteen in oplossingen te denken. Bastiaan: “Je moet de moed hebben om eerst te begrijpen wat er aan de hand is en om hierbij ook naar je eigen rol te kijken. Bovendien moet je durven vertragen. Opdrachtgevers willen het liefst dat het onderzoek zo snel mogelijk is afgerond (‘kan het voor de herfstvakantie af?’), maar zorgvuldigheid gaat boven alles. Je kunt een cultuuronderzoek maar één keer goed doen.”
Gesprekken en reflectie
Bastiaan en Gijs voeren een cultuuronderzoek altijd gefaseerd uit, met aandacht voor de privacy van alle betrokkenen. Het grootste deel van het onderzoek bestaat uit het voeren van gesprekken. “Daarin krijgt iedereen de gelegenheid om zich uit te spreken”, vertelt Bastiaan. Het aantal gesprekken is soms groot: “Het is wel eens voorgekomen dat we met vijf collega’s zo’n vijftig gesprekken hebben gevoerd. Je wilt natuurlijk geen perspectief missen.”
Als alle interviews zijn geweest, ontwarren Gijs en Bastiaan de rode draden uit de gespreksverslagen die ze maken. Die vormen de basis voor het eindrapport. “Gedurende de opdracht houden we nauw contact met de opdrachtgever, want het onderzoek zelf is ook een interventie. Het doet iets met de organisatie en met mensen, en dat maakt een cultuuronderzoek extra complex. Daarover moet je in contact blijven. We delen tijdens het proces natuurlijk nog geen bevindingen. Pas als wij klaar zijn, is er ruimte voor oordeel en actie, eerder niet.”
Aanbevelingen
Vaak is een terugkoppeling aan een team onderdeel van de opdracht, vertelt Gijs. “Daarmee maken we het team zoveel mogelijk onderdeel van het proces. We presenteren de onderzoeksresultaten interactief, waarbij we uitnodigen tot reflectie en het voeren van een gesprek met elkaar om zo betekenis te geven. Ook is er gelegenheid om vragen te stellen. Zo verantwoorden we onszelf voor wat we doen. Mensen herkennen doorgaans veel van wat wij onder woorden brengen.” Ook een reflectiesessie met de opdrachtgever is onderdeel van het onderzoek: “Hierin benoemen we bijvoorbeeld patronen die we in de hele organisatie terugzien en gaan we in op de rol die de bestuurder, vaak onbewust, zelf heeft hierin. Over het algemeen waarderen bestuurders dat.”
Aan het einde van het onderzoek staat de vraag centraal hoe de mensen in de organisatie weer met elkaar verder kunnen en hoe er weer ruimte kan komen voor focus op de leerlingen en het onderwijs. Hoe kunnen bestaande patronen worden doorbroken? En wat is daarvoor nodig? “We doen zo concreet mogelijke aanbevelingen, om wat vastzit weer in beweging te brengen”, aldus Bastiaan. “Die aanbevelingen komen vanuit het team en van onszelf. Over het algemeen heeft de opdrachtgever dan voldoende perspectieven om verder te kunnen.”
Ervaren team
De twee B&T-adviseurs vormen een ervaren team als het gaat om cultuuronderzoeken, of het nu om grote of kleine onderzoeken gaat. Gijs heeft jarenlang als leidinggevende in het voortgezet onderwijs gewerkt en Bastiaan was directeur in het mbo. Het primair onderwijs kennen ze inmiddels ook goed. Gijs: “We kunnen nieuwe vragen goed plaatsen door onze brede ervaring en achtergrond. Onze uitgangspunten zijn beproefd, en daar houden we aan vast: helderheid en zorgvuldigheid in het hele proces, en vasthoudendheid in de aanpak.” Tegelijkertijd levert B&T altijd maatwerk als het gaat om cultuuronderzoeken, benadrukt Bastiaan: “We sluiten aan bij wat er op díe plek en in díe context nodig is.”
Juist in de combinatie van hun verschillende achtergronden, ervaringen en kwaliteiten ontstaat meerwaarde. Zowel Gijs als Bastiaan hebben veel kennis van teamdynamiek en leiderschap, maar brengen daarnaast een eigen perspectief mee. Welke kwaliteiten hebben zij afzonderlijk die voor het doen van deze onderzoeken belangrijk zijn? Gijs: “Bastiaan is heel rustig en kan goed luisteren zonder oordeel. Als het nodig is, kan hij aan een opdrachtgever heel goed aangeven wat er moet gebeuren en wat juist níet helpt.” Bastiaan geeft aan dat Gijs heel nieuwsgierig is en altijd het naadje van de kous wil weten. “Hij is uitnodigend in gesprekken en geeft een ander de ruimte op een manier die vertrouwen geeft.”
Het B&T-effect
Samen houden ze elkaar scherp en objectief, vertellen ze. “Een cultuuronderzoek kan heel intensief zijn. Voor je het weet word je zelf onderdeel van de dynamiek. Daarom blijven we onszelf en elkaar gedurende zo’n onderzoek steeds vragen stellen.”
Die voortdurende wisselwerking, gecombineerd met de inbreng van andere B&T-collega’s, zorgt ervoor dat inzichten vanuit verschillende perspectieven worden verbonden tot een zorgvuldig en gedragen beeld. Zo ontstaat het B&T-effect: de synergie van verschillende expertises, ervaringen en perspectieven die opdrachtgevers helpt om niet alleen te begrijpen wat er speelt, maar ook duurzame stappen vooruit te zetten.
Klaar om verder te kijken?
Wil je weten of een cultuuronderzoek passend is voor jouw situatie? Plan een vrijblijvend verkennend gesprek met onze adviseurs. We denken graag met je mee.
Neem contact op voor een verkennend gesprek
