Analyse en (her)ontwerp topstructuur: hoe doe je dat eigenlijk?

Iedere onderwijsorganisatie is voortdurend in ontwikkeling. Meestal volstaat bijstelling op onderdelen. Maar soms vragen de omstandigheden om een herziening van de inrichting, werking en impact van de totale topstructuur: de leiding aan het onderwijs, de leiding aan het servicebureau en het college van bestuur.

De topstructuur is geen doel op zich, maar een middel om goed onderwijs mogelijk te maken. Deze whitepaper helpt besturen in het funderend onderwijs die structuur bewust en in samenhang te analyseren en, waar nodig, opnieuw te ontwerpen.

Wanneer is het tijd om de topstructuur te heroverwegen?

Het (aangekondigde) vertrek van een bestuurder is vaak de aanleiding. Maar er zijn meer redenen, grofweg van drie typen:

• in de omgeving: een veranderde maatschappelijke opdracht of nieuwe wet- en regelgeving (zoals de Governancecode Funderend Onderwijs 2025), forse krimp of een fusie;
• binnen de topstructuur: vertrek van andere sleutelfiguren, aanhoudend hoge werkdruk of de wens om vanuit een andere besturingsfilosofie te werken;
• in de impact: beleid dat onvoldoende doorwerkt op de werkvloer, of achterblijvende resultaten.

Een structuurwijziging is niet altijd het antwoord. Soms is het systeem van strategie, structuur en besturingsfilosofie uit balans. Soms dreigt ‘meer van hetzelfde’, zoals capaciteit toevoegen waar een betere taakverdeling meer oplevert. En soms is het vraagstuk vooral cultureel: als je anders knipt, moet je ook anders lijmen. Een structuurwijziging zonder scherpe analyse is vooral een dure manier om dezelfde problemen anders te ordenen.

Wat lees je in deze whitepaper?

• Een denkmodel voor analyse en evaluatie: het onderscheid tussen inrichting, werking en impact van de huidige topstructuur.
• Een denkmodel voor (her)ontwerp in vier bouwstenen:

1. bestuurlijke opdracht en besturingsfilosofie, met het R’en-model en de verantwoordelijkheidsniveaus van professional, schoolleider en bestuurder;
2. aansturing van het onderwijs, met onder meer drie varianten: taakgericht, functiegericht en expertisegericht;
3. inrichting en aansturing van het servicebureau, met vier illustratieve archetypen: gecentraliseerd, gedeeld, gespreid en verspreid leiderschap;
4. omvang, inrichting en samenstelling van het college van bestuur, inclusief de afweging tussen een eenhoofdig en een meerhoofdig bestuur en de gevolgen voor de raad van toezicht.

• Drie routes voor de aanpak: blik in de spiegel, blik van buiten en blik naar buiten.
• Formele verantwoordelijkheden van het college van bestuur, de raad van toezicht en de GMR in het besluitvormingsproces.

De whitepaper gaat over de personele organisatie en de personele kosten van de topstructuur. Over de functionele inrichting van ondersteunende diensten lees je meer in de whitepaper Overhead doelgerichter organiseren.

Voor wie is deze whitepaper?

De whitepaper richt zich in de eerste plaats op raden van toezicht en colleges van bestuur, als eerstverantwoordelijken voor de inrichting van de topstructuur. Ook voor anderen die dit thema intern willen agenderen of eraan willen bijdragen, is de whitepaper bruikbaar.

Gebaseerd op de praktijk

De inzichten zijn gebaseerd op trajecten die B&T in het funderend onderwijs heeft begeleid en zijn onderbouwd met vakliteratuur. Het denkmodel is geen voorschrift, maar een leidraad: de context bepaalt de accenten.

Meer weten of sparren?

Wil je van gedachten wisselen over de topstructuur van jouw organisatie? Neem contact op met een van de auteurs: Sebastiaan Broeders, Carsten de Vries, Floortje van Linden, Lotte Rakers of Joost Janssen.